İnsani Gelişme Nedir Ne Değildir

‘İnsani Gelişme nedir, ne değildir?’ sorusunun cevabına, bir başka soruyla başlayalım: ‘Siz kalkınma/gelişme deyince ne anlıyorsunuz?’ Kalkınma size, fabrikaları, gökdelenleri, köprüleri, barajları, santralleri, arabaları, cep telefonlarını, kısacası parayı mı çağrıştırıyor? Yoksa, siz, bunları duyunca, küreselleşme sözcüğünü en olumsuz anlamda kullanıp, tüm bunların küreselleşme sonucu ortaya çıkan sömürüden kaynaklandğını düşünenlerden misiniz? Gelişme size özgürlüğü, sağlığı, eğitimli olmayı mı hatırlatır? Yoksa gelişme deyince, kişisel, ruhsal, kültürel değişime mi gider aklınız? Ya da geliştirdiğiniz yeni projelere mi? Yani sizce gelişme, henüz tamamlanmamış olmak olabilir mi? Peki ya, ‘gelişmekte olan ülkelerin’, ‘gelişmiş’ sayılan ülkelere göre birçok yönden çok daha olgun olmasına ne demeli?

Gelişme/kalkınma sözcükleri, herkese farklı bir şey ifade ediyor olabilir. Ama gelişmenin, kalkınmanın bu İnsani Gelişme sitesindeki anlamı, insan-odaklı kalkınma. Yani doğal kaynakların kullanımının, yatırımların, sadece para kazanmak amaçlı olmaması.

Kapitalizmin öncüsü ekonomistler, madenlerin, fabrikaların, işletmelerin, yeni iş alanları yaratarak, kendiliğinden gelişmeye katkıda bulunacağını savunurlar. Oysa Martin Luther King’in söylediği gibi, ‘insanlığın ilerlemesi, ne otomatiktir, ne de kaçınılmaz.’

Ekonomik büyümeden yana olan bazı devletler, bu yatırımları yaparken, insan sağlığına ve eğitimine de yatırım yaparlar. Sırf insanları, ekonominin daha da gelişmesi için gerekli gördüklerinden, insanları, kalkınmanın motoru olarak algıladıklarından ki bu da insan değil, para odaklı bir kalkınma anlayışına işaret eder.

Oysa İnsani Gelişme, insanların hayatı istedikleri, değer verdikleri şekilde yaşayabilmelerine olanak sağlamaktır. Bu açıdan, yatırım, iş olanakları, para ve bunun gibi şeyler, sadece, insanların kendilerini gerçekleştirebilmeleri için birer araçtır. İnsani gelişmenin amacı, insanların seçeneklerini arttırmaktır. Para kazanmak, bu seçeneklerden biridir ama amaç değildir. Seçenekler prensipte sınırsız olabilir ve zaman içinde değişebilir. Ama kalkınmanın her düzeyinde insan için hayati önem taşyan üç seçenek var: Birincisi uzun ve sağlıklı yaşamak, ikincisi bilgi edinmek, üçüncüsü de, düzgün şekilde yaşamak için kaynaklara erişebilmek. Bu hayati seçenekler yoksa, diğer birçok fırsata da erişmek mümkün olmaz. Ancak insani gelişme bu üç seçenekle bitmiyor. Birçok insan, siyasi, ekonomik, toplumsal özgürlüklerden, yaratıcı ve üretken olmaya, potasiyelini gerçekleştirmeye, insan haklarına sahip olmaya, saygı görmeye kadar çok sayıda seçeneğe değer veriyor.
Kalkınma süreci en azından, insanların bireysel ve toplumsal olarak, tüm potansiyellerini gerçekleştirebilecekleri, ihtiyaçları ve ilgi alanları doğrultusunda üretken ve verimli olabilecekleri alanlar yaratılmasına hizmet etmelidir. İnsanların potansiyellerini kullanabilmesi, en az bu potansiyellerin geliştirilmesi kadar önemli, aksi halde, potansiyelini kullanamamak bunalım yaratabilir. Bu yüzden, insani gelişme, hem insanın yapabilirliklerinin arttırılması, hem de bu potansiyelini kullanabilmesi için gerekli ortamın yaratılması anlamına gelir.

İnsanlar, sadece ekonomik varlıklara indirgenemez. İnsanı ve kalkınma sürecini muhteşem kılan, insanın sınırsız seçenekleri ve yapabildiklerindedir. Özgürlük, insani gelişmenin en önemli şartlarından biridir. İnsanlar, düzgün biçimde işleyen ülkelerde, seçim yapma özgürlüğüne sahip olabilmeliler, siyasi sistemlerin oluşturulmasında seslerini etkin şekilde duyurabilmeliler.

İnsani gelişmede paranın yeri:

Bazıları, kalkınmada en önemli seçeneğin para olduğunu, diğer hiçbir şeyin parasız yapılamayacağını söyler. Kişisel ve toplumsal örnekler, bu düşüncenin sadece kısmen doğru olduğunu gösteriyor. Gelirleri orta düzeyde olan birçok ülke, insani gelişme bakımından üst düzeyde bulunurken, gelir düzeyi yüksek ülkelerde insani gelişmişlik çok aşağı düzeylerde seyredebiliyor. Yüksek insani gelişme düzeyine sahip orta gelirli ülkelerde, yatırımların genelde eğitim, sağlık ve özgürlüklere –örneğin kadın haklarına- yapıldığı görülürken, diğer yüksek gelirli ülkelerde binaların yüksek, bu alanlardaki yatırımların ise alt düzeyde olduğu görülüyor. Kişisel düzeyde de, kazanılan parayı, kitaplara, sağlıklı beslenmeye harcamak da mümkün, uyuşturuculara, silahlara harcamak da… Bir ülkenin şu anki zenginliği de, gelecekte insani gelişme düzeyinin artacağına işaret etmeyebilir. Bu ancak, zenginliğin, insana yatırım yapmak için kullanılıp kullanılmamasına bağlı. Sanayileşmiş, zengin ülkelerdeki birçok sorun da, paranın insani gelişmeyi garanti etmediğini gösteriyor. Kısaca, para ile insani gelişme arasında otomatik bir bağlantı yok. Kalkınmanın amacı tam da bu bağlantıyı olabildiğince güçlendirmek olmalı.

İnsanların yapabilirliklerinin ve seçeneklerinin arttırılmasına vurgu yapılması, insani gelişmenin iki yönünü birbirinden ayırt etmeye de yardımcı oluyor. Bunlardan ilki, yani insanın yapabilirliklerinin arttırılması, sağlık durumlarının ve bilgilerinin gelişmesiyle ilgili bir durum. İkincisi, yani seçeneklerin arttırılması ise, bu yapabilirliklerinden nasıl faydalandıkları, meşgul oldukları işlerle ya da boş zamanlarında ne yapabildikleriyle ilgili.

İnsani Gelişmenin diğer kalkınma yaklaşımlarından farkı:

İnsani Gelişme yaklaşımı, ekonomik büyüme, insan sermayesinin yapılandırılması, insan kaynaklarının geliştirilmesi, sosyal devlet, temel ihtiyaçların karşılanması gibi geleneksel kalkınma anlayışlarından farklı. Karışıklığı önlemek için bu farkların neler olduğuna bakalım:
1. İnsani Gelişme yaklaşımına göre, Ekonomik Büyüme yani gayrisafi milli hasılanın artması gerekli ancak yeterli değil. Bazı ülkelerde, hızlı ekonomik büyüme ve artan gayrisafi milli hasılaya rağmen, ekstra politikalar izlenmeden İnsani Gelişme sağlanamıyor.
2. İnsan sermayesi oluşturulması ve insan kaynaklarının geliştirilmesi, insanları, her şeyden önce araç olarak gören yaklaşımlar. İnsanlar, üretimin arttırılması için araç olarak görülüyor. Doğru, insanlar, tüm üretimde aktif olarak rol alır ancak üretim sermayesi olmanın ötesinde özelliklere sahipler. İnsanlar, bu üretim sürecinin aynı zamanda yararlanıcısı konumundalar. Kısaca, insan kaynaklarının geliştirilmesi, kalkınmanın sadece bir yönünü kapsıyor.
3. Sosyal politika yaklaşımları, insanları, kalkınma sürecinin, daha ziyade, yararlanıcıları olarak görüyor; insanların bu sürecin katılımcıları olduğunu göz ardı ediyor. Bu politikalar, üretim yapılarından çok, dağılım üzerinde odaklanıyor.
4. Temel İhtiyaçlar yaklaşımı da, genelde, nüfusun kaynaklardan yoksun kesimlerinin, gıda, barınma, giyim, sağlık ve su gibi temel ihtiyaçlarının karşılanmasından ibaret. İnsanlara seçenek sunmaktan çok, bu temel ihtiyaçların karşılanmasına odaklanıyor.
İnsani Gelişme ise, üretimin yapılmasını ve dağıtılmasını, insanların yapabilirliklerinin ve bunları kullanabilecekleri alanların genişletilmesiyle birlikte ele alan bir yaklaşım. İnsanların yaşamlarında istedikleri şeyi olabilmeleri, yapabilmeleri ve istedikleri şeye sahip olabilmeleri konusunda seçenekleri arttırmaya yönelik bir yaklaşım. İnsani Gelişmede temel ihtiyaçların giderilmesiyle iş bitmez, bu anlamdaki gelişme, ayrıca katılımcı ve dinamik bir süreçtir. Hem ‘gelişmekte olan’ hem ‘gelişmiş’ ülkeler için gerekli olan bir yaklaşımdır. (1990 Global Human Development Report: Concept and Measurement of Human Development)

İnsani Gelişme yaklaşımı, aslında klasik kalkınma yaklaşımlarının birçoğunu kapsar. Bu geniş bakış açısı, insan hayatının karmaşık yapısına daha iyi hitap edilmesini sağlar. Zira, insanların çeşitli kaygıları ve kültürel, ekonomik, sosyal ve siyasal birçok farklılıkları var.

Tabii bu geniş bakış açısı İnsani Gelişme’nin ölçülmesinin, ekonomik büyümenin ölçülmesi kadar kolay olup olmadığı sorusunu ortaya çıkarıyor. Bu konuda hem Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın, hem de başka uluslararası kuruluşların girişimleri mevcut. Bu girişimlerin neler olduğunu görmek için tıklayınız.

Kaynaklar: 1990 Global Human Development Report: Concept and Measurement of Human Development

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

w

Connecting to %s